Thời tiết nắng nóng gay gắt là điều kiện thuận lợi cho các trường hợp say nắng, say nóng diễn ra, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người. Theo ThS. BSNT Nguyễn Minh Hiếu, Trung tâm Cấp cứu A9, Bệnh viện Bạch Mai, say nóng và say nắng đều là những tình trạng rối loạn điều hòa thân nhiệt của cơ thể. Chúng xảy ra khi cơ thể tiếp xúc quá lâu với môi trường có nhiệt độ cao, độ ẩm lớn, hoặc thậm chí do thay đổi nhiệt độ môi trường đột ngột, không chỉ ở ngoài trời mà còn cả trong nhà. Việc nhận biết sớm và có biện pháp xử lý kịp thời là vô cùng quan trọng để tránh những biến chứng nguy hiểm.
Say Nắng, Say Nóng: Hiểu Rõ Về Hai Tình Trạng Nguy Hiểm
Mặc dù thường được nhắc đến cùng nhau, say nắng và say nóng có những điểm khác biệt nhất định trong cơ chế gây bệnh:
Phân biệt Say Nắng và Say Nóng
- Say nóng: Xảy ra khi cơ thể bị mất cân bằng khả năng thải nhiệt. Điều này thường do hoạt động lâu trong môi trường có nhiệt độ cao, lao động thể lực nặng, hoặc khi quá trình thải nhiệt bị cản trở bởi quần áo không thấm nước, môi trường độ ẩm cao, thông gió kém. Việc không bù đủ nước và các yếu tố hạn chế khả năng điều hòa thân nhiệt (như ở người cao tuổi, trẻ em) cũng góp phần gây ra say nóng.
- Say nắng: Đặc trưng hơn khi ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp vào vùng đầu, cổ, gáy, làm rối loạn trung tâm điều hòa thân nhiệt trong não. Tình trạng này thường gặp vào giữa trưa khi người dân ra đường mà không đội mũ hoặc có biện pháp che chắn.
ThS. BSNT Nguyễn Minh Hiếu cũng lưu ý rằng say nắng thường có biểu hiện nhanh hơn so với say nóng. Trước khi rơi vào tình trạng say nóng, cơ thể sẽ cố gắng điều hòa để cân bằng lượng nhiệt sinh ra và mất đi.
Dấu Hiệu Nhận Biết Say Nắng, Say Nóng Theo Mức Độ
Việc phát hiện sớm các dấu hiệu say nắng, say nóng giúp can thiệp kịp thời, tránh các hậu quả nghiêm trọng.
Biểu Hiện Từ Nhẹ Đến Nặng
Ở mức độ nhẹ, người bị say nắng, say nóng có thể cảm thấy mệt mỏi, khát nước, chóng mặt, tim đập nhanh, thở gấp, đánh trống ngực và chuột rút. Tuy nhiên, khi chuyển sang mức độ nặng, các triệu chứng sẽ trở nên nghiêm trọng hơn như đau đầu dữ dội, khó thở tăng dần, buồn nôn hoặc nôn, liệt nửa người, co giật, bất tỉnh, hôn mê, truỵ tim mạch và thậm chí có thể dẫn đến tử vong.
Triệu Chứng Đặc Trưng Theo Lứa Tuổi
- Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Biểu hiện đầu tiên thường là sốt cao, sau đó là mất nước (da nhăn nheo, khát và đòi bú). Nặng hơn có thể là co giật, hôn mê.
- Ở trẻ lớn và người lớn: Thường xuất hiện sốt cao trên 40 độ C, nôn, buồn nôn, hoa mắt, chóng mặt. Các trường hợp nặng hơn sẽ rối loạn ý thức, co giật, hôn mê. Các triệu chứng khác bao gồm thở nhanh, tim đập nhanh, da khô, nóng và chuột rút do mất nước.
Đặc biệt, không chỉ hoạt động ngoài trời nắng nóng, mà ngay cả trong môi trường có độ ẩm cao, nhiệt độ không quá cao (khoảng 30 độ C) nhưng có vận động nặng, cơ thể sinh nhiệt quá nhiều mà không thể thải nhiệt kịp (ví dụ như vã mồ hôi nhưng mồ hôi không bay hơi được) cũng hoàn toàn có thể dẫn đến say nóng.
Ai Là Người Dễ Bị Say Nắng, Say Nóng Nhất?
Có ba nhóm đối tượng chính cần đặc biệt chú ý và phòng ngừa say nắng, say nóng:
- Trẻ em và người cao tuổi: Đây là những đối tượng có hệ điều hòa thân nhiệt chưa hoàn thiện hoặc đã suy giảm, cùng với những người có bệnh mạn tính, bệnh nền.
- Người làm việc ngoài trời: Như công nhân xây dựng, bộ đội, vận động viên… những người thường xuyên phải hoạt động dưới ánh nắng trực tiếp.
- Người làm việc trong môi trường nóng bức, kín gió: Hoặc những người phải vận động thể lực cao trong điều kiện không thuận lợi cho việc thoát nhiệt.
Bác sĩ Nguyễn Minh Hiếu của Bệnh viện Bạch Mai đang thăm khám cho bệnh nhân
Các Biện Pháp Phòng Tránh Say Nắng, Say Nóng Hiệu Quả
Để chủ động bảo vệ sức khỏe trước nguy cơ say nắng, say nóng, bác sĩ Hiếu khuyến cáo người dân cần thực hiện các biện pháp sau:
- Hạn chế hoạt động: Không hoạt động quá lâu trong môi trường nắng nóng, đặc biệt hạn chế hoạt động vào thời điểm nắng nóng nhất trong ngày.
- Bù đủ nước và điện giải: Uống đủ nước và bổ sung điện giải trước, trong và sau khi vận động ngoài trời nắng nóng. Tối thiểu nên uống 600-800ml nước trước khi vận động và 200ml mỗi 20 phút sau đó, ngay cả khi không cảm thấy khát.
- Trang phục phù hợp: Mặc quần áo rộng rãi, màu sáng, thấm hút mồ hôi tốt. Đội mũ rộng vành, sử dụng kem chống nắng khi đi ra ngoài hoặc làm việc dưới trời nắng.
- Chế độ ăn uống: Bổ sung thực phẩm giàu carbohydrate, đầy đủ chất và năng lượng để cơ thể có đủ “nhiên liệu” điều hòa thân nhiệt. Hạn chế protein để tránh sinh quá nhiều nhiệt.
- Tránh rượu bia: Không uống rượu vì đồ uống có cồn gây giãn mạch và dễ dẫn đến mất nước nếu ở lâu ngoài trời nắng nóng.
- Lưu ý đặc biệt cho nhóm nguy cơ: Trẻ nhỏ, người già, người có bệnh nền, mạn tính cần chú ý bù nước đúng cách khi trời nóng, đảm bảo môi trường ở đủ mát. Hạn chế ra ngoài lúc trời nắng nóng, nếu phải di chuyển cần ưu tiên phương tiện như ô tô để tránh tiếp xúc trực tiếp với nắng nóng và duy trì nhiệt độ ổn định.
Bác sĩ cũng cảnh báo rằng say nắng, say nóng nếu không được xử lý kịp thời có thể gây suy đa tạng, suy gan, suy thận, tổn thương não. Bệnh viện Bạch Mai đã từng tiếp nhận nhiều ca nặng phải thở máy, lọc máu hồi sức.
Hướng Dẫn Sơ Cứu Chuẩn Khi Phát Hiện Người Bị Say Nắng, Say Nóng
Khi phát hiện người bị say nắng, say nóng, việc sơ cứu đúng cách và kịp thời là yếu tố then chốt:
- Di chuyển bệnh nhân: Nhanh chóng đưa người bệnh ra khỏi nơi nắng nóng, đến một không gian thoáng gió hoặc phòng có điều hòa.
- Làm mát cơ thể: Cởi bớt quần áo của bệnh nhân. Dùng khăn ẩm đắp lên các vị trí có nhiều mạch máu như cổ, nách, bẹn và sử dụng quạt thổi để tăng tốc độ thải nhiệt.
- Bù nước (nếu tỉnh táo): Nếu người bệnh còn tỉnh táo, cho uống nước oresol pha đúng hướng dẫn (trong giờ đầu). Nếu không có, có thể cho uống nước trắng, nước mát hoặc nước hoa quả.
- Gọi cấp cứu (nếu bất tỉnh): Trong trường hợp bệnh nhân bất tỉnh, cần đặt họ nằm nghiêng an toàn và gọi cấp cứu ngay lập tức.
Những điều TUYỆT ĐỐI KHÔNG LÀM khi sơ cứu:
- Không dùng thuốc hạ sốt.
- Không cho uống nước đá lạnh.
- Không tự pha nước muối hay uống các loại đồ uống thể thao không rõ thành phần.
- Không chườm đá trực tiếp lên người, vì điều này có thể gây co mạch, cản trở quá trình thải nhiệt ra khỏi cơ thể.
Chủ động phòng ngừa và biết cách sơ cứu cơ bản khi đối mặt với say nắng, say nóng không chỉ giúp bảo vệ bản thân mà còn có thể cứu sống người khác trong những ngày thời tiết khắc nghiệt. Hãy luôn nâng cao ý thức bảo vệ sức khỏe để ứng phó hiệu quả với nắng nóng.