Sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, các bệnh viện ghi nhận sự gia tăng đột biến số lượng bệnh nhân mắc viêm tụy cấp và xuất huyết tiêu hóa. Tình trạng này được các chuyên gia y tế nhận định là hậu quả trực tiếp từ thói quen ăn uống, đặc biệt là lạm dụng rượu bia trong những ngày lễ.
ThS Lê Quang Trí, Điều dưỡng trưởng Trung tâm Cấp cứu A9, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết trong khi tai nạn giao thông có xu hướng giảm, các bệnh lý liên quan đến đường tiêu hóa lại tăng vọt. Phần lớn bệnh nhân đang hồi sức tại đây đều nhập viện vì viêm tụy cấp hoặc xuất huyết tiêu hóa, với nguyên nhân chính là những buổi tiệc tùng, nhậu nhẹt quá đà. Theo ThS Trí, chỉ tính đến mùng 5 Tết, có tới 60% bệnh nhân trong phòng hồi sức bị viêm tụy, đa số là người trung niên có tiền sử nhậu nhiều và có chỉ số triglyceride rất cao, cần lọc máu liên tục để loại bỏ mỡ.
PGS.TS.BS Nguyễn Văn Chi, chuyên gia đầu ngành về hồi sức cấp cứu tại Trung tâm Cấp cứu A9, cũng nhấn mạnh rượu bia là yếu tố hàng đầu gây ra viêm tụy cấp và xuất huyết tiêu hóa trong dịp Tết. Ông cho rằng nhiều người vẫn chưa kiểm soát được việc sử dụng rượu bia, dẫn đến những bất ổn nghiêm trọng về sức khỏe.
Bác sĩ Nguyễn Văn Chi thăm khám cho bệnh nhân tại Trung tâm Cấp cứu A9PGS.TS.BS Nguyễn Văn Chi đang thăm khám cho bệnh nhân. (Ảnh: Như Hoàn)
Đau bụng thế nào là dấu hiệu cảnh báo viêm tụy cấp?
BS Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam) cảnh báo rằng, một trong những thách thức lớn của viêm tụy cấp là các triệu chứng ban đầu dễ bị nhầm lẫn với đau dạ dày hoặc rối loạn tiêu hóa thông thường. Nhiều bệnh nhân ban đầu chỉ cảm thấy đau âm ỉ vùng thượng vị, đầy bụng và tự uống thuốc giảm đau, thuốc dạ dày. Chỉ đến khi cơn đau trở nên dữ dội, lan ra sau lưng, không tư thế nào có thể làm giảm bớt, kèm theo buồn nôn, nôn liên tục và mệt lả, họ mới vội vàng nhập viện, và lúc đó bệnh thường đã ở thể nặng.
Đặc trưng của cơn đau trong viêm tụy cấp là đau vùng thượng vị (trên rốn), có thể lệch trái hoặc phải, lan ra sau lưng như bị “xiết chặt”. Cơn đau kéo dài nhiều giờ và ít đáp ứng với các loại thuốc giảm đau thông thường. Người bệnh thường cảm thấy buồn nôn, nôn nhiều nhưng không đỡ đau, kèm theo chướng bụng, chán ăn, có thể sốt, vã mồ hôi, khó thở và tụt huyết áp. Đây là những dấu hiệu cảnh báo cần phải đến cơ sở y tế ngay lập tức, tuyệt đối không tự chịu đựng ở nhà hay tự ý dùng thêm thuốc giảm đau, thuốc “chống đầy bụng”.
Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng giải thích về các dấu hiệu cảnh báo của viêm tụy cấpBS Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam) chỉ ra dấu hiệu viêm tụy cấp cần đi khám ngay.
Về chẩn đoán, viêm tụy cấp được xác định dựa trên triệu chứng lâm sàng kết hợp với xét nghiệm men tụy (amylase, lipase) tăng cao và các kỹ thuật hình ảnh như siêu âm, CT bụng. Những trường hợp có đường máu và bạch cầu tăng cao, rối loạn điện giải, hoặc tụt canxi máu thường có nguy cơ diễn tiến nặng, cần được theo dõi sát tại các đơn vị hồi sức. Viêm tụy cấp có thể biểu hiện ở thể phù kẽ (tụy phù nề, tiên lượng tốt hơn) hoặc thể hoại tử (ít gặp hơn nhưng rất nặng, dễ dẫn đến suy đa tạng, nhiễm trùng, áp xe tụy và viêm phúc mạc).
Đáng chú ý, viêm tụy cấp không chỉ xuất hiện ở người lớn tuổi mà còn ở người trẻ, thậm chí những người chưa từng khám mỡ máu, chỉ vì vài ngày liền ăn uống thả ga và uống nhiều rượu bia. Nhiều ca nhập viện với viêm tụy cấp nặng, triglyceride máu tăng vọt là một lời cảnh báo rằng rối loạn chuyển hóa đang âm thầm hiện diện trong cộng đồng, và Tết là thời điểm dễ dàng “kích hoạt” nhất.
Ăn Tết vui nhưng phải thương… tuyến tụy
Từ những số liệu và trường hợp bệnh thực tế trong dịp Tết vừa qua, thông điệp gửi đến cộng đồng là rõ ràng: Ăn Tết vui không có nghĩa là đánh đổi sức khỏe của tuyến tụy. Đối với những người có bệnh nền như mỡ máu cao, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ, sỏi mật, việc tái khám, kiểm tra mỡ máu, đường huyết và siêu âm ổ bụng trước Tết là vô cùng quan trọng để có kế hoạch ăn uống an toàn. Trong suốt kỳ nghỉ, cần tuân thủ uống thuốc đều đặn, không tự ý “nghỉ thuốc cho thoải mái”, bởi chỉ vài ngày gián đoạn đã đủ gây rối loạn chuyển hóa, tăng nguy cơ viêm tụy, đột quỵ, nhồi máu cơ tim.
Trong các bữa ăn, hãy ưu tiên nguyên tắc “rau đi trước, đạm nạc theo sau, chất béo và đường bớt lại”. Bắt đầu bữa ăn bằng rau xanh, canh hoặc món luộc để tạo cảm giác no, từ đó giảm khẩu phần đồ chiên rán, nhiều mỡ. Tránh để quá đói rồi ăn bù một bữa rất lớn, vì điều này sẽ khiến gan, tụy và hệ tiêu hóa phải làm việc quá tải. Nước ngọt, bia, rượu, bánh kẹo, mứt nên được coi là “gia vị xã giao”, không phải là khẩu phần chính có mặt hàng ngày.
Đối với rượu bia, càng hạn chế càng tốt; những người có tiền sử viêm tụy cấp, mỡ máu rất cao, hoặc bệnh gan nên coi rượu bia là “chất cấm” trong dịp này. Nếu bắt buộc phải uống vì giao tiếp, hãy nhớ: không uống khi đói, không uống dồn dập trong thời gian ngắn, xen kẽ nước lọc, và tuyệt đối tránh cố uống vượt quá sức chịu đựng của cơ thể. Mỗi ly rượu bớt đi là một nguy cơ nhập viện được giảm bớt.
Sau mỗi bữa ăn, thay vì ngồi lì xem tivi hoặc tụ tập tĩnh tại, hãy đứng lên đi bộ nhẹ nhàng 15-30 phút để hỗ trợ tiêu hóa, kiểm soát đường huyết và mỡ máu. Duy trì nhịp sinh hoạt gần với ngày thường, ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya triền miên, và chia sẻ việc nhà để giảm căng thẳng, giúp hệ nội tiết, trong đó có tuyến tụy, hoạt động ổn định hơn.
Quan trọng nhất, nếu xuất hiện đau bụng dữ dội vùng thượng vị, đặc biệt sau bữa ăn nhiều đạm, mỡ hoặc sau một cuộc nhậu, kèm theo buồn nôn, nôn, chướng bụng, mệt lả, hãy dừng ăn, không uống thêm rượu, không tự uống thuốc giảm đau mà đến ngay cơ sở y tế gần nhất. BS Hoàng nhấn mạnh: “Viêm tụy cấp là bệnh có ‘cửa sổ vàng’ để can thiệp; đi khám sớm, tiên lượng thường tốt hơn rất nhiều”.
Tuyến tụy là một cơ quan nhỏ, nằm sâu nên chúng ta ít nhớ đến khi khỏe mạnh, nhưng nó lại đóng vai trò sống còn trong tiêu hóa và điều hòa đường huyết. Một khi tuyến tụy “đổ bệnh”, cái giá phải trả có thể là một đợt điều trị dài ngày, sống chung với biến chứng hoặc thậm chí mất đi tính mạng trong một cơn viêm tụy cấp nặng. Tết sẽ ý nghĩa hơn nếu mỗi gia đình biết gìn giữ một lá gan khỏe, một trái tim khỏe và một tuyến tụy khỏe mạnh.