Tiêm chủng là một trong những biện pháp y tế cộng đồng hiệu quả nhất, giúp cơ thể hình thành miễn dịch chủ động, phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, và thậm chí còn có vai trò hỗ trợ trong điều trị một số bệnh lý phức tạp như ung thư hay cai nghiện. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích to lớn này, việc tiêm vắc-xin cũng có thể gây ra một số phản ứng không mong muốn ở người được tiêm.
Để giúp cộng đồng hiểu đúng, từ đó an tâm hơn khi tham gia tiêm chủng, Tiến sĩ, Bác sĩ Nguyễn Hữu Trường (Phó Giám đốc Trung tâm Dị ứng & Miễn dịch lâm sàng, Bệnh viện Bạch Mai) đã chia sẻ những kiến thức quan trọng về cách nhận biết và xử trí các phản ứng dị ứng, miễn dịch có thể xảy ra sau tiêm vắc-xin.
Phản Ứng Dị Ứng Sau Tiêm: Từ Phổ Biến Đến Nguy Hiểm
Theo TS.BS. Nguyễn Hữu Trường, thành phần của vắc-xin rất đa dạng, bao gồm không chỉ mầm bệnh đã được bất hoạt hoặc làm suy yếu, mà còn có các chất phụ gia, chất bảo quản và tá dược. Chính sự phức tạp trong thành phần này đôi khi khiến các phản ứng dị ứng trở nên khó dự đoán.
Bác sĩ đang tiêm vắc xin cho bệnh nhân tại cơ sở y tế
Các Biểu Hiện Dị Ứng Thường Gặp
- Phản ứng tại chỗ tiêm: Đây là dạng phản ứng dị ứng chậm, qua trung gian tế bào T, thường biểu hiện bằng tình trạng nổi ban đỏ, sưng nề hoặc đau tại vị trí tiêm. Các triệu chứng này thường xuất hiện sau 3-6 giờ và có xu hướng tự giảm dần.
- Phản ứng dị ứng toàn thân (phản vệ): Đây là phản ứng nghiêm trọng hơn, có thể xảy ra trong vài phút đến 30 phút sau tiêm, đôi khi muộn hơn. Các biểu hiện đa dạng và có thể ảnh hưởng đến nhiều hệ cơ quan:
- Da: Nổi mày đay, phù Quincke (sưng phù ở mắt, môi, mặt, đường hô hấp…), cảm giác nóng bừng khắp người.
- Hô hấp: Khó thở, khò khè, khản tiếng, nghẹt mũi.
- Tiêu hóa: Đau bụng quặn thắt, buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy.
- Tim mạch: Tụt huyết áp, tim đập nhanh hoặc cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực.
- Thần kinh: Đau đầu, cảm giác lo lắng, hoảng hốt.
Sốc Phản Vệ và Nguyên Nhân
Sốc phản vệ là tình trạng phản ứng dị ứng toàn thân nặng nhất, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh và đòi hỏi phải được cấp cứu y tế khẩn cấp ngay lập tức.
Nguyên nhân chủ yếu của các phản ứng dị ứng toàn thân thường không phải do thành phần tạo miễn dịch (kháng nguyên) của vắc-xin, mà thường liên quan đến:
- Các chất phụ gia: Như formaldehyde, thủy ngân (thimerosal), gelatin, hoặc các loại kháng sinh vết có trong vắc-xin.
- Tạp chất: Phát sinh trong quá trình sản xuất vắc-xin, ví dụ như protein trứng gà.
Bệnh nhân và nhân viên y tế trao đổi thông tin sau tiêm chủng
Các Phản Ứng Miễn Dịch Hiếm Gặp Khác
Bên cạnh các phản ứng dị ứng, một số phản ứng miễn dịch khác cũng có thể xảy ra sau khi tiêm vắc-xin, mặc dù với tỷ lệ rất thấp:
- Bệnh huyết thanh, viêm mạch: Có thể gặp sau tiêm các loại vắc-xin như cúm, viêm gan B, viêm gan A, Rubella.
- Biến chứng tự miễn: Một số trường hợp hiếm ghi nhận các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống (sau tiêm BCG), xơ cứng rải rác (liên quan đến vắc-xin viêm gan B), viêm khớp phản ứng, hoặc hội chứng Guillain-Barré (sau tiêm vắc-xin sởi). Tuy nhiên, các mối liên quan này chủ yếu là ghi nhận rải rác và vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn để khẳng định rõ ràng về mối quan hệ nhân quả.
Lời Khuyên Để Tiêm Chủng An Toàn Và Hiệu Quả
Để giảm thiểu tối đa nguy cơ xảy ra phản ứng không mong muốn, TS.BS. Nguyễn Hữu Trường đặc biệt khuyến cáo người dân, và đặc biệt là các bậc phụ huynh, cần lưu ý kỹ về tiền sử dị ứng của bản thân và gia đình:
- Dị ứng kháng sinh: Một số vắc-xin như vắc-xin bại liệt, thủy đậu có thể chứa một lượng nhỏ kháng sinh vết (ví dụ: neomycin, streptomycin). Người có tiền sử dị ứng với các loại kháng sinh này cần thông báo cho bác sĩ.
- Dị ứng trứng gà: Vắc-xin cúm, sởi – quai bị – rubella, và sốt vàng có thể chứa protein trứng. Những người có tiền sử dị ứng trứng gà nặng cần đặc biệt thận trọng và cần được tư vấn y tế kỹ lưỡng trước khi tiêm.
- Dị ứng gelatin: Chất này có trong một số loại vắc-xin như thủy đậu, sởi – quai bị – rubella. Nếu có tiền sử dị ứng gelatin, người tiêm cần cân nhắc thực hiện test da trước tiêm theo chỉ định của bác sĩ.
- Dị ứng thủy ngân (Thimerosal): Thimerosal là một chất bảo quản có trong một số vắc-xin đa liều. Người từng có phản ứng dị ứng với thủy ngân cần thông báo rõ ràng với bác sĩ hoặc nhân viên y tế.
Vắc-xin thực sự là một “lá chắn” quan trọng, góp phần bảo vệ sức khỏe cá nhân và cả cộng đồng. Tuy nhiên, sự chủ động và cẩn trọng của mỗi người dân là yếu tố không thể thiếu để đảm bảo an toàn tối đa. Hãy luôn thông báo đầy đủ và trung thực về tiền sử dị ứng của bản thân cũng như gia đình cho nhân viên y tế trước khi tiêm chủng để được tư vấn, theo dõi và xử trí phù hợp, kịp thời.