PGS.TS Đồng Văn Hệ, Phó Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức kiêm Chủ tịch Hội Phẫu thuật Thần kinh Việt Nam, được biết đến là một trong những người tiên phong đưa kỹ thuật mổ nội soi thần kinh về Việt Nam. Từ những ngày đầu tự mày mò với thiết bị thô sơ, đến hai lần được mời sang Nga mổ thị phạm quốc tế, hành trình hơn hai thập kỷ của ông là câu chuyện đầy cảm hứng về đam mê, sáng tạo và tinh thần dấn thân không ngừng nghỉ vì người bệnh.
Hai Lần Mổ Thị Phạm Tại Nga: Mang “Ngọn Đèn” Vào Não Bộ
PGS.TS Đồng Văn Hệ đã có hai lần công tác đặc biệt tại Nga để tham gia các chương trình phẫu thuật và đào tạo quốc tế. Lần gần đây nhất là một khóa đào tạo do hội phẫu thuật thần kinh Tyumen tổ chức, chủ yếu dành cho các bác sĩ trẻ. Lần đầu tiên ông sang Nga phẫu thuật là vào năm 2023.
Trong các khóa đào tạo này, các chuyên gia hàng đầu từ nhiều quốc gia như Nhật Bản, Ấn Độ, Ý, Brazil và Việt Nam (do PGS.TS Đồng Văn Hệ đại diện) được mời đến để hướng dẫn và trình diễn kỹ thuật chuyên sâu. Mỗi chuyên gia đảm nhiệm một lĩnh vực riêng, và PGS.TS Hệ phụ trách các ca nội soi điều trị bệnh lý dây V – một trong những kỹ thuật khó nhất hiện nay trong phẫu thuật thần kinh.
PGS.TS Đồng Văn Hệ – người tiên phong kỹ thuật mổ nội soi thần kinh tại Việt Nam
Mặc dù làm việc trong môi trường mới với ekip hoàn toàn khác, mọi thứ diễn ra rất trơn tru nhờ tinh thần hợp tác và sự chuyên nghiệp của các bác sĩ Nga. Thậm chí, chỉ sau một buổi trình diễn của PGS.TS Hệ, nhiều đồng nghiệp Nga đã có thể áp dụng thành công kỹ thuật này.
Điều khiến các đồng nghiệp quốc tế đặc biệt thích thú chính là ưu điểm vượt trội của nội soi so với phương pháp mổ vi phẫu kinh điển. Với vi phẫu truyền thống, ánh sáng chiếu từ kính hiển vi bên ngoài vào vùng mổ giống như soi ánh đèn qua khe cửa vào căn phòng tối. Ngược lại, nội soi cho phép đưa nguồn sáng trực tiếp vào bên trong não, tựa như mang ngọn đèn vào giữa căn phòng. Ánh sáng khi ấy rõ, rộng, chiếu sáng mọi ngóc ngách, giúp bác sĩ quan sát được toàn cảnh cấu trúc mạch máu, dây thần kinh một cách sắc nét, với độ phóng đại lớn và màu sắc trung thực. PGS.TS Hệ thường ví von đây là “đi du lịch trong não người”, biến mỗi ca mổ thành một hành trình khoa học và một tác phẩm nghệ thuật.
Bước Đi Đầu Tiên Của Mổ Nội Soi Thần Kinh Tại Việt Nam
Phẫu thuật nội soi đã bắt đầu tại Việt Nam từ khá sớm (những năm 1992-1993) với các ca cắt túi mật hay ruột thừa. Tuy nhiên, nội soi trong não chỉ thực sự được triển khai từ năm 2003 tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, bắt đầu với những kỹ thuật đơn giản, thường quy.
Đến khoảng năm 2008, khi kinh nghiệm và kỹ năng đã đủ “chín”, đội ngũ của PGS.TS Đồng Văn Hệ bắt đầu thực hiện phẫu thuật u hộp sọ bằng nội soi. Riêng phẫu thuật nội soi dây V, một kỹ thuật phức tạp hơn, chỉ được triển khai trong 5 năm gần đây, từ năm 2020. Trước đó, các bác sĩ chủ yếu mổ vi phẫu có hỗ trợ nội soi, vừa làm vừa quan sát để đảm bảo an toàn tối đa cho người bệnh.
Thời gian đầu, điều kiện vô cùng thiếu thốn. Thiết bị gần như không có, các bác sĩ phải vay mượn, xin hỗ trợ từ bạn bè quốc tế. Một Giáo sư người Úc từng tặng PGS.TS Hệ bộ dụng cụ cơ bản, bao gồm cả màn hình, từ đó những ca nội soi não thất đơn giản nhất đã được thực hiện. Sau này, ông có cơ hội sang Úc và Nhật học kỹ thuật nội soi, và khi trở về, ông cùng đồng nghiệp tiếp tục mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác như nội soi dây V, dây VII, dây IX-X, điều trị u biểu bì, u màng não, nang nhện… Mỗi năm, họ lại tiến thêm một bước trên hành trình làm chủ kỹ thuật nội soi thần kinh tại Việt Nam.
Khó khăn lớn nhất trong giai đoạn này là thiết bị và kinh phí. Một hệ thống nội soi hoàn chỉnh cho phẫu thuật não có giá hàng trăm nghìn USD. Khi chưa có điều kiện, các bác sĩ phải mượn hoặc được bạn bè quốc tế cho dụng cụ, khiến họ chỉ thực hiện được những ca đơn giản trong suốt cả chục năm. Tuy nhiên, chính sự thiếu thốn ấy lại buộc họ phải sáng tạo. Chẳng hạn, giá đỡ ống nội soi (holder) ở nước ngoài giá khoảng 60.000 USD, nhưng PGS.TS Hệ đã nhờ một người bạn làm cơ khí thiết kế lại bằng vật liệu cũ với chi phí chỉ 15 triệu đồng. Chiếc giá đỡ “tự chế” này đến nay vẫn được ông sử dụng trong mỗi chuyến công tác. Có thể nói, đội ngũ đã “khởi nghiệp bằng sự nghèo khó”, nhưng chính điều đó đã tạo nên sự sáng tạo vượt bậc.
PGS.TS Đồng Văn Hệ đang thực hiện ca mổ thị phạm tại Nga
Mốc đánh dấu Việt Nam thực sự làm chủ kỹ thuật nội soi thần kinh là từ năm 2003. Qua từng giai đoạn, đội ngũ đã làm chủ nhiều kỹ thuật chuyên sâu, gồm: nội soi điều trị não úng thủy, nội soi u tuyến yên (từ năm 2008), u sọ hầu (từ năm 2009), u màng não (năm 2010), cùng các bệnh lý liên quan đến dây thần kinh số V, VII và các khối u vùng hố sau (từ năm 2010). Năm 2016, đề tài cấp Nhà nước “Nghiên cứu ứng dụng nội soi trong phẫu thuật não” do PGS.TS Hệ chủ nhiệm đã được Bộ Khoa học và Công nghệ nghiệm thu và đánh giá rất cao, khẳng định Việt Nam đã thực sự làm chủ kỹ thuật này.
So với thế giới, Việt Nam bắt đầu triển khai nội soi thần kinh từ năm 2003, chậm hơn khoảng 15 năm so với thời điểm kỹ thuật này được ứng dụng rộng rãi (thập niên 1980). Đây là một khoảng cách hoàn toàn chấp nhận được. Hiện nay, nhiều trung tâm lớn trong nước đã thực hiện thường quy với kết quả tương đương quốc tế. Ở một số lĩnh vực, như điều trị đau dây V, Việt Nam còn có kinh nghiệm hơn do số lượng bệnh nhân lớn. Nhờ đó, PGS.TS Hệ thường xuyên được mời chia sẻ kinh nghiệm tại nhiều hội nghị quốc tế và nhiều đồng nghiệp nước ngoài mong muốn sang Việt Nam học kỹ thuật này. Ông luôn tin rằng Việt Nam không hề thua kém ai và hoàn toàn có thể trở thành điểm đến để trao đổi chuyên môn.
Niềm Vui Sau Mỗi Ca Mổ Và Hành Trình Khôi Phục Kỹ Thuật Mổ Não Thức Tỉnh
Phẫu thuật thần kinh vốn là lĩnh vực đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối, nơi mỗi thao tác sai lệch chỉ một milimet cũng có thể khiến người bệnh tổn thương vĩnh viễn. Tuy nhiên, chính sự khắt khe ấy lại khiến PGS.TS Hệ say mê. Với ông, không có hạnh phúc nào lớn hơn việc trả lại cuộc sống bình thường cho một con người.
Ông vẫn nhớ rất rõ cảm xúc khi ca mổ nội soi đầu tiên thành công. Khi bệnh nhân hồi phục nhanh chóng, ít đau và khuôn mặt thư giãn, ông biết rằng hướng đi của mình là đúng. Cảm giác khi ấy vừa hồi hộp, vừa phấn khích, vừa biết ơn đồng nghiệp và bệnh nhân đã tin tưởng. Hơn nữa, hình ảnh trong não người qua ống nội soi thật sự kỳ diệu – mạch máu, dây thần kinh hiện lên sắc nét như một bức tranh sống động.
PGS.TS Đồng Văn Hệ chia sẻ về những thành công trong phẫu thuật nội soi
PGS.TS Đồng Văn Hệ còn là người đầu tiên đưa kỹ thuật mổ não thức tỉnh vào thực hành tại Việt Nam – một phương pháp vô cùng phức tạp và thách thức. Khi phẫu thuật não, bác sĩ không thể nhìn bằng mắt thường để phân biệt vùng vận động hay vùng ngôn ngữ. Nếu gây mê hoàn toàn, tất cả các vùng đều có màu sắc tương tự. Chỉ cần cắt nhầm vào khu vực “nhạy cảm”, bệnh nhân có thể bị liệt hoặc mất khả năng nói, với hậu quả không thể sửa chữa khi tỉnh lại.
Với mổ thức tỉnh, bệnh nhân vẫn tỉnh táo trong quá trình phẫu thuật. Khi bác sĩ kích thích nhẹ vào vùng não, nếu yêu cầu bệnh nhân giơ tay mà họ không làm được, đó là vùng vận động cần tránh. Hoặc khi họ ú ớ không nói được, đó là vùng ngôn ngữ – tuyệt đối không được đụng tới. Nhờ vậy, bác sĩ có thể cắt bỏ khối u mà vẫn bảo tồn được chức năng vận động và ngôn ngữ. Đây là một kỹ thuật vừa nhân văn, vừa đòi hỏi trình độ cao.
Kỹ thuật mổ não thức tỉnh từng bị gián đoạn ở Việt Nam gần 20 năm trước do nhiều nguyên nhân. Tuy nhiên, trong một hội nghị phẫu thuật thần kinh châu Á, bài trình bày của một giáo sư Nhật về mổ não thức tỉnh đã khơi dậy niềm đam mê cũ trong ông. Sau đó, đội ngũ của PGS.TS Hệ bắt đầu chuẩn bị lại từ đầu – đào tạo con người, xây dựng quy trình, huấn luyện bệnh nhân, chuẩn bị đầy đủ trang thiết bị. Các bác sĩ được cử sang Nhật học, đồng thời các chuyên gia Nhật cũng sang Việt Nam ba lần để kiểm tra, thực hành và đánh giá. Tháng 3/2019, ca mổ thức tỉnh đầu tiên tại Việt Nam đã thành công, đánh dấu kết quả của gần mười năm nỗ lực và kiên trì không bỏ cuộc.
Hành trình của PGS.TS Đồng Văn Hệ là minh chứng cho tinh thần không ngừng học hỏi, sáng tạo và sự cống hiến hết mình vì sức khỏe người bệnh, góp phần đưa nền y học thần kinh Việt Nam lên một tầm cao mới.