Tại Lễ mít tinh kỷ niệm Ngày Dân số Thế giới, Bà Đào Hồng Lan, Bộ trưởng Bộ Y tế, Phó Trưởng Ban thường trực Ban Chỉ đạo Quốc gia Dân số và Phát triển đã nhấn mạnh tầm quan trọng của quyền tự quyết về sinh sản. Phát biểu của Bộ trưởng khẳng định Pháp lệnh Dân số sửa đổi năm 2025 vừa được thông qua đã tôn trọng quyền tự quyết này của cá nhân và cặp vợ chồng, phù hợp với sức khỏe, điều kiện và tinh thần hoàn toàn tự nguyện. Đây là thông điệp chính thống, đồng điệu với chủ đề của Ngày Dân số Thế giới năm nay: “Quyền tự quyết về sinh sản trong một thế giới đang thay đổi”.
Khẳng định Quyền Tự Quyết Sinh Sản trong Pháp Luật Việt Nam
Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho công tác dân số, coi đây là yếu tố then chốt trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, được định hướng rõ tại Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII. Pháp luật Việt Nam quy định rõ ràng rằng mỗi cặp vợ chồng, cá nhân có quyền tự quyết định về thời gian, số con và khoảng cách giữa các lần sinh, phù hợp với lứa tuổi, tình trạng sức khỏe, điều kiện học tập, lao động, công tác, thu nhập và khả năng nuôi dạy con cái, tất cả trên cơ sở bình đẳng. Quy định này là minh chứng cụ thể cho việc trao quyền tự quyết về sinh sản cho người dân.
Hiện tại, Bộ Y tế đang tích cực xây dựng Luật Dân số và Chương trình mục tiêu Quốc gia chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Mục tiêu chính là đảm bảo an sinh, sức khỏe và bình đẳng cho mọi người dân, với nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, là mục tiêu tối thượng của sự phát triển bền vững đất nước.
Những Thành Tựu Nổi Bật trong Công Tác Dân Số
Trong hơn ba thập kỷ qua, kể từ Hội nghị Quốc tế về Dân số và Phát triển (ICPD – 1994), Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể, góp phần tích cực vào việc thực hiện các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc. Công tác dân số đã tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế, thu hẹp bất bình đẳng và thúc đẩy tiến bộ xã hội, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.
Cụ thể, từ năm 2006 đến năm 2021, Việt Nam đã đạt và duy trì mức sinh thay thế, duy trì mức độ gia tăng dân số phù hợp. Quy mô dân số Việt Nam năm 2024 đạt hơn 101 triệu người, đang ở trong thời kỳ dân số vàng, mang lại lợi thế lớn cho phát triển kinh tế – xã hội. Chất lượng dân số và Chỉ số Phát triển Con người (HDI) không ngừng tăng lên, tuổi thọ trung bình của người Việt Nam cũng được cải thiện, đạt 74,7 tuổi vào năm 2024. Các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, kế hoạch hóa gia đình, tư vấn tiền hôn nhân, tầm soát dị tật trước sinh và sơ sinh, cũng như chăm sóc người cao tuổi, ngày càng được củng cố và nâng cao về chất lượng.
Thách Thức và Định Hướng Tương Lai
Bên cạnh những thành tựu đáng tự hào, Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức lớn. Mức sinh giảm sâu và tốc độ già hóa dân số nhanh chóng là những vấn đề cấp bách, với mức sinh chỉ còn 1,91 con/phụ nữ vào năm 2024, đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia có tốc độ già hóa nhanh. Tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn chưa được cải thiện, duy trì ở mức cao. Ngoài ra, xu hướng mang thai và sinh con ở phụ nữ tuổi chưa thành niên có chiều hướng tăng, trong khi tảo hôn và hôn nhân cận huyết vẫn phổ biến ở khu vực Tây Nguyên và Trung du miền núi phía Bắc. Chỉ số HDI của Việt Nam năm 2023 đứng thứ 93/193 quốc gia và vùng lãnh thổ, cùng với tầm vóc, thể lực và chất lượng cuộc sống của người dân vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn hạn chế so với các vùng thành thị và đồng bằng.
Em bé sơ sinh tượng trưng cho thế hệ tương lai trong bối cảnh Việt Nam đối mặt với mức sinh giảm và già hóa dân số.
Hướng tới một tương lai tươi sáng, nơi chất lượng cuộc sống của mọi người dân được nâng cao và đất nước phồn vinh, Bộ Y tế đang tập trung xây dựng Luật Dân số và Chương trình mục tiêu chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Mục tiêu trọng tâm là đảm bảo an sinh, sức khỏe và bình đẳng cho mọi người dân, với nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, hướng tới sự phát triển bền vững của đất nước.
Đề Xuất Chính Sách Ưu Tiên trong Dự Thảo Luật Dân Số Mới
Trong dự thảo Luật Dân số, Bộ Y tế đang đề xuất trình Chính phủ và Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10 (tháng 10/2025) một số nội dung ưu tiên quan trọng:
- Ưu đãi về thai sản và hỗ trợ sinh con: Bao gồm chế độ nghỉ thai sản ưu đãi hơn, hỗ trợ bằng tiền mặt hoặc hiện vật khi sinh con, hỗ trợ cho phụ nữ mang thai và sinh con khi sàng lọc trước sinh và sơ sinh, cùng với việc ưu tiên tiếp cận chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội và các hỗ trợ khác phù hợp với tình hình kinh tế – xã hội từng thời kỳ.
- Hỗ trợ giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh: Đề xuất ưu đãi tài chính dưới dạng tiền mặt hoặc hiện vật đối với các gia đình sinh con một bề hoặc có hai con gái, đồng thời quy định các biện pháp cụ thể để giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, áp dụng linh hoạt cho từng địa phương và trên cả nước.
- Phát triển chăm sóc người cao tuổi: Xây dựng và phát triển các cơ sở hỗ trợ, chăm sóc người cao tuổi; phát triển nguồn nhân lực chuyên biệt trong lĩnh vực này thông qua việc cấp học bổng, hỗ trợ học phí cho sinh viên chuyên ngành lão khoa tại các cơ sở đào tạo khối ngành sức khỏe của Nhà nước.
- Nâng cao chất lượng dân số: Quy định các biện pháp thực hiện việc tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn đối với nam và nữ; sàng lọc, chẩn đoán và điều trị trước sinh và sơ sinh.
Ngoài ra, dự thảo cũng bao gồm các biện pháp và chính sách hỗ trợ khác nhằm duy trì mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh và đưa tỷ số giới tính về mức cân bằng tự nhiên, thích ứng hiệu quả với quá trình già hóa dân số và không ngừng nâng cao chất lượng dân số tổng thể.
Hợp Tác Quốc Tế và Cam Kết Phát Triển Bền Vững
Tại Lễ mít tinh, Bà Pauline Fatima Tamesis, Điều phối viên Thường trú Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, đã khẳng định cam kết của Liên Hợp Quốc trong việc hợp tác chặt chẽ với Chính phủ Việt Nam. Các lĩnh vực hợp tác bao gồm đảm bảo tiếp cận phổ cập các dịch vụ sức khỏe sinh sản chất lượng, hỗ trợ thúc đẩy các chính sách dân số toàn diện, mở rộng giáo dục giới tính phù hợp với độ tuổi và dịch vụ thân thiện với thanh niên, cũng như tăng cường hệ thống dữ liệu để phục vụ tốt hơn cho công tác lập kế hoạch và đầu tư.
Ông Matt Jackson, Trưởng Đại diện UNFPA tại Việt Nam, đã trình bày tóm tắt Báo cáo Tình trạng Dân số Thế giới 2025. Báo cáo ghi nhận những nỗ lực của Việt Nam trong việc đảm bảo quyền tự quyết sinh sản cho mọi người và nhấn mạnh rằng: “Không thể có phát triển bền vững nếu thiếu đi quyền tự quyết về sinh sản. Khi đảm bảo quyền được lựa chọn của mỗi người, chúng ta đang trao quyền cho các gia đình, thúc đẩy bình đẳng giới và mở ra tiềm năng của thay đổi dân số”.
Báo cáo Tình trạng Dân số Thế giới 2025 của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc, dựa trên khảo sát 14 quốc gia toàn cầu, đã đưa ra một số phát hiện nổi bật: cứ mỗi 5 người thì có 1 người cho biết họ sẽ không thể có được số con như mong muốn; hơn một nửa số người được khảo sát cho rằng các yếu tố kinh tế là rào cản chính đối với việc làm cha mẹ; cứ mỗi 3 người thì có 1 người từng mang thai ngoài ý muốn; và 40% người trên 50 tuổi nói rằng họ không đạt được quy mô gia đình mong muốn.
UNFPA tái khẳng định cam kết đồng hành cùng Chính phủ Việt Nam trong quá trình xây dựng Luật Dân số mới và triển khai Chương trình mục tiêu Quốc gia chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035.
Lời Kêu Gọi Hành Động từ Bộ Y Tế
Thay mặt Ban Chỉ đạo Quốc gia Dân số và Phát triển, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan đã đưa ra lời kêu gọi hành động cụ thể:
- Đề nghị Cục Dân số và các đơn vị thuộc ngành Y tế tập trung nỗ lực cao nhất, phối hợp cùng các cơ quan, đơn vị, tổ chức liên quan để trình Quốc hội thông qua Luật Dân số và Chương trình mục tiêu Quốc gia chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035, đảm bảo tiến độ và chất lượng cao nhất.
- Yêu cầu các bộ, ngành thành viên Ban Chỉ đạo Quốc gia, cùng với Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố, tiếp tục quan tâm lãnh đạo và phân bổ ngân sách cho công tác dân số, đặc biệt trong bối cảnh thay đổi chính quyền địa phương hai cấp; đồng thời tích cực phối hợp trong quá trình xây dựng Luật Dân số và Chương trình mục tiêu Quốc gia chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035.
- Kêu gọi Liên Hợp Quốc, Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc và các tổ chức quốc tế tiếp tục chia sẻ, hỗ trợ nguồn tài chính và hỗ trợ kỹ thuật để giúp Việt Nam ứng phó và thích ứng hiệu quả với những biến đổi dân số, bảo vệ quyền sinh sản và thúc đẩy phát triển bền vững.